नेपालको उत्तर-पूर्वी हिमाली क्षेत्र तथा नेपाल-चीन (तिब्बत) सीमा क्षेत्रमा प्रकृतिले यस्तो भयानक रूप देखाएको छ, जसको परिकल्पना यस क्षेत्रका बासिन्दाले कहिल्यै गरेका थिएनन्। गत बुधवार बिहान करिब ९:०० बजे भोटेकोशी र त्रिशूली नदीको बहाव एक्कासि यसरी उर्लियो कि यसले आफ्नो बाटोमा पर्ने सम्पूर्ण मानव बस्ती, भौतिक पूर्वाधार, र प्राकृतिक संरचनालाई क्षणभरमै नामोनिसान मेटाइदियो।
शुरुआती क्षणहरूमा यसलाई ५.२ रेक्टर स्केलको भूकम्पको झट्काका रूपमा अनुमान गरिएको थियो। तर भूगर्भविद्हरूका अनुसार यो कुनै भूकम्प नभई लाङटाङ-लिरुङ पर्वत शृङ्खलाबाट करिब ३,००० फिट चौडा हिमनदीको भाग (Glacier Collapse) करिब ७,००० फिट तल ल्हेन्दे खोलामा खस्दा उत्पन्न भएको कम्पन थियो, जसलाई संसारभरका सिस्मोमिटरले रेकर्ड गरेका थिए।
बाढी र पहिरोको सुरुवात कसरी भयो? (उत्पत्तिका कारणहरू)
वैज्ञानिकहरू र अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) का जलवायु विज्ञहरूका अनुसार यो विपद्को मुख्य कारण ‘क्यास्केडिङ हिमालयन हजार्ड’ (एकपछि अर्को जोडिएर आउने जोखिम शृङ्खला) हो।
१. हिमकुवा र पहिरोको मिश्रण: हिमालको उच्च भागबाट हिउँ र चट्टानको विशाल परिमाण एकैसाथ खसेर ल्हेन्दे खोला (भोटेकोशीको सहायक नदी) लाई केही समयका लागि थुनिदियो।
२. नदी थुनिएर फुट्नु: पहाडको खोंचमा माटो, ढुङ्गा र हिउँको गेग्रानले बनेको अस्थायी बाँध केही मिनेटमै फुट्यो र तल्लो तटीय क्षेत्रमा सुनामी जस्तै पानी र लेदोको विशाल पर्खाल अघि बढ्यो।
३. जलवायु परिवर्तनको प्रभाव: विज्ञहरूका अनुसार विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनका कारण हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्र तीव्र गतिमा तातिरहेको छ। तापक्रम वृद्धिका कारण हिउँ पग्लिएर चट्टानका दरारहरूमा पस्ने र हिमशैलहरू कमजोर भई भत्किने क्रम तीव्र बनेको छ। मनसुनको अन्त्यतिर भएको भारी वर्षाले जमिन पहिले नै गलिसकेको हुँदा लेदोको गति अझ विनाशकारी बन्यो।
देश र विदेशमा परेको असर: अन्तर्राष्ट्रिय आयाम
यो विपद् केवल नेपालभित्र मात्र सीमित रहेन, यसले सीमापारि र विश्वका दुई दर्जनभन्दा बढी देशहरूलाई प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा गहिरो चोट पुर्याएको छ।
- चीन (तिब्बत) मा असर: चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा पर्ने केरुङ पोर्ट (Gyirong Port) मा बाढी र पहिरोले व्यापक क्षति पुर्याएको छ। चीनतर्फ ३ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ भने ५५० भन्दा बढी मानिसहरू बेपत्ता भएका छन्।
- नेपालमा मानवीय क्षति र बेपत्ता: नेपालतर्फ हालसम्म ३५० भन्दा बढीको शव फेला परिसकेको छ। पर्यटन बोर्ड र सुरक्षा निकायका अनुसार बेपत्ता हुनेहरूको कुल सङ्ख्या करिब १,४०० पुगेको छ, जसमा झन्डै ७०० जना विदेशी पर्यटक र तीर्थयात्रीहरू छन्।
- विदेशी नागरिकहरू मारमा: कैलाश मानसरोवरको तीर्थयात्रा र ट्रेकिङको सिजन भएकाले रसुवाको साविक मार्गमा रहेका भारत, अमेरिका, बेलायत, मलेसिया, दक्षिण अफ्रिका, अस्ट्रेलिया, र नेदरल्यान्डका नागरिकहरू बाढीमा परेका छन्। अमेरिकाका मात्रै ५४ भन्दा बढी पर्यटक बेपत्ता छन्, जसमा टेनेसीबाट आएका २२ जना तीर्थयात्रीहरू एउटै भवन बाढीले बगाउँदा भित्रै थुनिएको आशंका गरिएको छ।
- भारतमा उच्च सतर्कता: भोटेकोशी र त्रिशूली नदी बगेर अन्ततः भारतको विहारमा ‘गण्डक नदी’ का रूपमा प्रवेश गर्ने हुनाले भारतको विहार, उत्तर प्रदेश, र उत्तराखण्डका सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा हजारौँ मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ र ती राज्यहरूलाई ‘हाई अलर्ट’ मा राखिएको छ।
तत्कालको अवस्था र भौतिक विनाश
नेपाल सरकारले रसुवा, नुवाकोट, र धादिङ जिल्लालाई ‘विपद् संकटग्रस्त क्षेत्र’ घोषणा गरेको छ। हालको स्थिति अत्यन्तै जटिल र हृदयविदारक छ:
- सञ्चार र सडक सञ्जाल विच्छेद: स्याफ्रुबेंसी, टिमुुरे, मैलुङ, बेत्रावती जस्ता बजार र बस्तीहरू पूर्ण रूपमा बगेका वा हिलोमुनि पुरिएका छन्। सडक र पुलहरू भत्किँदा उद्धार टोलीहरूलाई घटनास्थल पुग्न कठिन भएको छ।
- जलविद्युतमा संकट: देशको कुल क्षमताको झन्डै १२ प्रतिशत (४३० मेगावाट) बिजुली उत्पादन गर्ने १२ वटा जलविद्युत आयोजनाहरू बाढीले क्षतिग्रस्त वा बन्द भएका छन्, जसले गर्दा राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा विद्युत संकट पैदा भएको छ।
- दोस्रो जोखिमको त्रास: पहिरोले नदीहरूमा अझै पनि साना-ठूला थुप्राहरू बनाएकाले ती फेरि फुट्ने उच्च जोखिम (Secondary Threat) कायमै छ। मौसम विभागले आगामी केही दिन अझै वर्षा हुने चेतावनी दिएको छ।
राहत तथा उद्धारका कार्यहरू
विपद् लगत्तै नेपाल सरकारले नेपाल आर्मी, सशस्त्र प्रहरी बल, र नेपाल प्रहरीका टोलीहरूलाई परिचालन गरेको छ। दुर्गम क्षेत्रहरूमा निजी तथा सैनिक हेलिकप्टरमार्फत हवाई उद्धार गरी घाइतेहरूलाई काठमाडौँका विभिन्न अस्पतालहरूमा ल्याउने क्रम जारी छ। नेपाल सरकारले पहिचान हुन नसकेका शवहरूको विवरण अनलाइन पोर्टलमा राख्न सुरु गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा संयुक्त राष्ट्र संघ (UN) ले आफ्नो आपत्कालीन कोष (CERF) बाट नेपालका लागि २ मिलियन डलर सहयोग घोषणा गरिसकेको छ भने भारत, चीन, अमेरिका, र विश्व बैंकले प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगको प्रतिबद्धता जनाएका छन्। रेडक्रस र युनिसेफ जस्ता संस्थाहरूले स्थलगत रूपमा १०,००० भन्दा बढी प्रभावित परिवारका लागि राहत सामग्री र शुद्ध पिउने पानी वितरण गरिरहेका छन्।
समीक्षात्मक निष्कर्ष
यो विनाशकारी घटनाले के प्रमाणित गर्छ भने, हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको असर अब टाढाको भविष्यको कुरा रहेन, यो वर्तमानको यथार्थ बनिसकेको छ। केवल ठूला वर्षा वा मनसुनलाई मात्र बाढीको कारण मान्ने पुरानो सोचलाई बदल्दै हिमाली भेगमा हुने भौगर्भिक परिवर्तन र हिमनदीहरूको निरन्तर अनुगमन गर्न आवश्यक भइसकेको छ।
नेपाल र चीन जस्ता छिमेकी देशहरूले सीमावर्ती नदीहरूमा ‘पूर्व सूचना प्रणाली’ (Early Warning System) लाई एकीकृत रूपमा विकास नगर्दासम्म यस्ता अचानक आउने बाढी (Flash Floods) बाट हुने मानवीय क्षति रोक्न असम्भव देखिन्छ। भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्दा नदीको बहाव क्षेत्र र पर्यावरणलाई ध्यान नदिँदा कति ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्छ भन्ने कुरा यो विपद्ले देशलाई सिकाएको एउटा गम्भीर र पीडादायी पाठ हो।
नेपालमा हालै आएको विनाशकारी प्राकृतिक विपत्तिका कारण भएको ठूलो जनधनको क्षतिप्रति हामी गहिरो दुःख व्यक्त गर्दछौं। यस प्राकृतिक महाविपत्तिमा परी ज्यान गुमाउनुहुने दिवंगत आत्माहरूप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै, शोक सन्तप्त परिवारजनप्रति हार्दिक समवेदना प्रकट गर्न र घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामनाका लागि न्यूयोर्कस्थित सम्पूर्ण नेपाली संघसंस्थाहरू तथा नेपाली समुदायको संयुक्त आयोजनामा एक दीप प्रज्वलन तथा श्रद्धाञ्जली कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ।
“यस दुःखको घडीमा हामी सबै नेपाली एक हौं” भन्ने भावनाका साथ आयोजना हुन गइरहेको यस कार्यक्रममा न्यूयोर्क तथा आसपासमा रहनुहुने सम्पूर्ण नेपाली आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, बुद्धिजीवी, पत्रकार तथा विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधिहरूलाई उपस्थित भई दिवंगत आत्माहरूको चीर शान्तिका लागि दीप प्रज्वलन गरिदिनुहुन र समुदायको तर्फबाट ऐक्यबद्धता जनाइदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौं।
कार्यक्रमको विवरण:
- 🗓️ मिति: अगष्ट २७, २०२६, बिहीबार (आज)
- ⏰ समय: साँझ ७:०० बजे
- 📍 स्थान: डाइभर्सिटी प्लाजा (Diversity Plaza), ज्याक्सन हाइट्स, न्यूयोर्क (Jackson Heights, New York)
